•  ‘రిట్లు (WRITS)’ అంటే ఏమిటి? ఎప్పుడు జారీ చేస్తారు?

శ్రీ బల భీమ న్యూస్ / కొడంగల్

భారత రాజ్యాంగం పౌరులకు అనేక ప్రాథమిక హక్కులను కల్పించింది. అయితే హక్కులు కల్పించడం మాత్రమే కాదు, అవి ఉల్లంఘించబడినప్పుడు వాటిని రక్షించే బాధ్యతను కూడా రాజ్యాంగం న్యాయవ్యవస్థకు అప్పగించింది. ఈ నేపథ్యంలో సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు అత్యంత కీలకమైన అధికారాల్లో ఒకటి “రిట్లు (Writs)” జారీ చేసే అధికారం. ప్రజాస్వామ్యంలో వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, న్యాయం, చట్టబద్ధ పరిపాలన, అధికార దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టడంలో ఈ రిట్లు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 32 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు, ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం హైకోర్టులు ప్రత్యేక ఉత్తర్వులు అయిన రిట్లు (Writs) జారీ చేయగలవు. డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆర్టికల్ 32ను రాజ్యాంగానికి “హృదయం మరియు ఆత్మ (Heart and Soul of the Constitution)”గా అభివర్ణించారు. ఎందుకంటే పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులు ఉల్లంఘించబడినప్పుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే అవకాశాన్ని ఇది కల్పిస్తుంది.

అయితే సుప్రీంకోర్టు ప్రధానంగా ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు సంబంధించిన కేసుల్లో మాత్రమే రిట్లు జారీ చేస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా హైకోర్టులకు మరింత విస్తృత అధికారాలు ఉన్నాయి. హైకోర్టులు ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనతో పాటు ఇతర చట్టబద్ధ హక్కుల పరిరక్షణ కోసం కూడా రిట్లు జారీ చేయగలవు.

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Emergency) సమయంలో కొన్ని పరిస్థితుల్లో ఆర్టికల్ 32 అమలు నిలిపివేయబడే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం హైకోర్టుల అధికారాలు కొనసాగుతాయి. అందువల్ల ప్రజల హక్కుల పరిరక్షణలో హైకోర్టుల పాత్ర మరింత కీలకంగా ఉంటుంది.

రిట్లు అంటే ఏమిటి?

“రిట్” (Writ) అనేది న్యాయస్థానం జారీ చేసే ఒక ప్రత్యేక ఆదేశం. ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రభుత్వ సంస్థలు, న్యాయస్థానాలు లేదా ఇతర చట్టబద్ధ సంస్థలు తమ విధులను చట్టబద్ధంగా నిర్వహించేలా ఆదేశించడం, అక్రమ చర్యలను అడ్డుకోవడం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను కాపాడడం, అధికార దుర్వినియోగాన్ని నిరోధించడం వంటి లక్ష్యాలతో కోర్టులు ఈ ప్రత్యేక ఉత్తర్వులను జారీ చేస్తాయి.

భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం మొత్తం ఐదు రకాల రిట్లు ఉన్నాయి.

1. హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus)

వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు రక్షణ కవచం

“హెబియస్ కార్పస్” అనే పదం లాటిన్ భాషకు చెందినది. దీని అర్థం “Have the Body” అంటే “నిర్బంధించిన వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచండి” అని.

ఏదైనా వ్యక్తిని చట్టబద్ధమైన కారణాలు లేకుండా పోలీసులు లేదా ఇతర అధికారులు అక్రమంగా అరెస్టు చేసినా, నిర్బంధించినా లేదా అదుపులో ఉంచినా, అతని స్వేచ్ఛను రక్షించేందుకు కోర్టు ఈ రిట్‌ను జారీ చేస్తుంది.

ఈ రిట్‌ ప్రకారం నిర్బంధించిన అధికారిని కోర్టు ముందు హాజరై, ఎందుకు నిర్బంధించారో వివరించాలని ఆదేశిస్తుంది. ఆ నిర్బంధానికి చట్టబద్ధమైన కారణాలు లేకపోతే, కోర్టు వెంటనే ఆ వ్యక్తిని విడుదల చేయాలని ఆదేశిస్తుంది.

ఈ రిట్ ప్రధానంగా ఆర్టికల్ 19 నుంచి 22 వరకు ఉన్న వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలకు భంగం కలిగినప్పుడు జారీ చేయబడుతుంది.

భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం అరెస్టు చేసిన వ్యక్తిని 24 గంటల్లోపు సమీప న్యాయస్థానంలో హాజరుపరచాలి. అలా చేయకపోతే హెబియస్ కార్పస్ రిట్ దాఖలు చేసి న్యాయం పొందవచ్చు.

ఈ రిట్ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే బాధితుడు మాత్రమే కాకుండా అతని కుటుంబ సభ్యులు, స్నేహితులు లేదా సామాజిక స్పృహ కలిగిన ఏ వ్యక్తి లేదా సంస్థ అయినా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. దీనినే Locus Standi అంటారు.

అయితే కోర్టు శిక్ష విధించి జైలులో శిక్ష అనుభవిస్తున్న ఖైదీలకు లేదా పార్లమెంట్ స్వాధికారాల ఉల్లంఘన కారణంగా నిర్బంధించబడిన సందర్భాల్లో ఈ రిట్ వర్తించదు.

2. మాండమస్ (Mandamus)

ప్రభుత్వ అధికారులకు కోర్టు ఇచ్చే ఆదేశం

“మాండమస్” కూడా లాటిన్ పదమే. దీని అర్థం “ఆదేశం” లేదా “Command” అని.

ఏదైనా ప్రభుత్వ అధికారి, ప్రభుత్వ శాఖ, స్థానిక సంస్థ లేదా చట్టబద్ధ సంస్థ తనకు అప్పగించిన విధులను నిర్వర్తించకుండా నిర్లక్ష్యం చేసినప్పుడు, ఆ విధులను తప్పనిసరిగా నిర్వహించాలని కోర్టు ఈ రిట్ ద్వారా ఆదేశిస్తుంది.

ఉదాహరణకు ప్రజలకు చట్టబద్ధంగా ఇవ్వాల్సిన సేవలను అధికారులు ఇవ్వకపోతే, లేదా చట్టం ప్రకారం చేయాల్సిన పనులను కావాలనే చేయకుండా ఉంటే కోర్టు మాండమస్ రిట్ జారీ చేస్తుంది.

ఈ రిట్‌ను ప్రభుత్వ శాఖలు, స్థానిక సంస్థలు, ప్రభుత్వ కార్పొరేషన్లు, క్వాసి జ్యుడీషియల్ సంస్థలకు వ్యతిరేకంగా జారీ చేయవచ్చు.

అయితే రాష్ట్రపతి, గవర్నర్‌లకు ఈ రిట్ వర్తించదు. అలాగే ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా ప్రైవేటు సంస్థలపై మాండమస్ జారీ చేయలేరు.

ఇది సాధారణంగా ఇతర పరిపాలనా మార్గాల ద్వారా న్యాయం లభించనప్పుడు మాత్రమే కోర్టు చివరి ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగించే రిట్.

3. ప్రొహిబిషన్ (Prohibition)

దిగువ కోర్టులకు ‘ఆపు’ అని చెప్పే రిట్

“ప్రొహిబిషన్” అంటే నిషేధించడం అని అర్థం.

దిగువ కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ తన అధికార పరిధిని మించి కేసును విచారిస్తున్నప్పుడు, ఆ విచారణను వెంటనే నిలిపివేయాలని ఉన్నత న్యాయస్థానం ఆదేశించే రిట్‌నే ప్రొహిబిషన్ అంటారు.

ఈ రిట్ ప్రధాన ఉద్దేశం దిగువ న్యాయస్థానాలు తమ అధికారాలను దుర్వినియోగం చేయకుండా నిరోధించడం.

ఇది కేవలం కోర్టులు మరియు ట్రిబ్యునళ్లకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. ప్రభుత్వ శాఖలు లేదా పరిపాలనా సంస్థలకు వర్తించదు.

ప్రొహిబిషన్ రిట్ కేసు విచారణ జరుగుతున్న సమయంలో లేదా తీర్పు వెలువడక ముందే జారీ చేయబడుతుంది.

4. కో వారంటో (Quo Warranto)

“నీ అధికారానికి ఆధారం ఏమిటి?” అని ప్రశ్నించే రిట్

“కో వారంటో” అనే లాటిన్ పదానికి అర్థం “ఏ అధికారంతో ఆ పదవిలో కొనసాగుతున్నావు?”

ప్రజా పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి చట్టబద్ధ అర్హతలు లేకుండా ఆ పదవిని ఆక్రమించినా లేదా అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేసినా, కోర్టు అతని నియామకాన్ని ప్రశ్నిస్తూ ఈ రిట్ జారీ చేస్తుంది.

అధికారి తన నియామకం చట్టబద్ధమని నిరూపించలేకపోతే, కోర్టు అతన్ని ఆ పదవి నుంచి తప్పుకోవాలని ఆదేశిస్తుంది.

ఈ రిట్ ముఖ్య ఉద్దేశం ప్రజా పదవుల గౌరవాన్ని కాపాడటం మరియు అక్రమ నియామకాలను అరికట్టడం.

ఈ రిట్ విషయంలో బాధితుడు మాత్రమే కోర్టుకు వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు. ప్రజా ప్రయోజనం దృష్ట్యా ఏ పౌరుడైనా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.

ఉదాహరణకు ప్రభుత్వ కార్పొరేషన్ చైర్మన్లు, డైరెక్టర్లు, మంత్రులు, ముఖ్యమంత్రులు వంటి ప్రజా పదవులపై ఈ రిట్ వర్తించే అవకాశం ఉంటుంది.

5. సెర్షియోరరి (Certiorari)

దిగువ కోర్టుల తీర్పులను రద్దు చేసే అధికారం

“సెర్షియోరరి” అనే పదానికి “రికార్డులను తీసుకురండి”, “పరిశీలించండి” లేదా “సుపీరియర్ అధికారంతో సమీక్షించండి” అనే అర్థాలున్నాయి.

దిగువ కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ తన అధికార పరిధిని మించి కేసును విచారించి తీర్పు ఇచ్చినప్పుడు, ఆ తీర్పును రద్దు చేసి కేసును పైస్థాయి కోర్టుకు బదిలీ చేయాలని ఉన్నత న్యాయస్థానం ఇచ్చే ఉత్తర్వే సెర్షియోరరి.

ఇది దిగువ కోర్టుల తప్పిదాలను సరిదిద్దేందుకు ఉపయోగించే అత్యంత శక్తివంతమైన రిట్.

ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా శాసనసభలకు వ్యతిరేకంగా ఈ రిట్ జారీ చేయలేరు. అయితే ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తున్న ప్రభుత్వ సంస్థలకు వ్యతిరేకంగా కొన్ని సందర్భాల్లో ఈ రిట్ వర్తిస్తుందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ప్రొహిబిషన్ – సెర్షియోరరి మధ్య ప్రధాన తేడాలు

ఈ రెండు రిట్ల ఉద్దేశం ఒకటే. దిగువ కోర్టులు తమ అధికార పరిధిని దాటకుండా నియంత్రించడం.

అయితే వీటి మధ్య ముఖ్యమైన తేడాలు ఉన్నాయి.

ప్రొహిబిషన్ రిట్‌ను కేసు విచారణ జరుగుతున్న సమయంలో జారీ చేస్తారు. దీని ద్వారా విచారణను నిలిపివేస్తారు.

సెర్షియోరరి రిట్‌ను దిగువ కోర్టు ఇప్పటికే తీర్పు ఇచ్చిన తర్వాత జారీ చేస్తారు. దీని ద్వారా ఆ తీర్పును రద్దు చేసి, అవసరమైతే కేసును మళ్లీ విచారణకు పంపిస్తారు.

సరళంగా చెప్పాలంటే ప్రొహిబిషన్ ముందస్తు నియంత్రణ, సెర్షియోరరి అనంతర సవరణ.

హైకోర్టులు – సుప్రీంకోర్టు అధికారాల్లో తేడా

సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 ప్రకారం ప్రధానంగా ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు మాత్రమే రిట్లు జారీ చేస్తుంది.

హైకోర్టులు మాత్రం ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర చట్టబద్ధ హక్కుల పరిరక్షణ కోసం కూడా రిట్లు జారీ చేయగలవు.

ఈ కారణంగానే ప్రజలు తమ ప్రాంతానికి సంబంధించిన అనేక అంశాల్లో ముందుగా హైకోర్టులను ఆశ్రయించడం సాధారణంగా కనిపిస్తుంది.

ప్రజాస్వామ్యానికి రిట్లు ఎందుకు అత్యంత ముఖ్యమైనవి?

రిట్లు భారత న్యాయవ్యవస్థకు అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధాలుగా భావించబడుతున్నాయి. అధికార దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టడం, చట్టబద్ధ పరిపాలనను నిర్ధారించడం, ప్రజల ప్రాథమిక హక్కులను రక్షించడం, అక్రమ అరెస్టులు, అక్రమ నియామకాలు, అధికార పరిధి అతిక్రమణలను నియంత్రించడం వంటి అనేక కీలక అంశాల్లో ఇవి ప్రజలకు రక్షణ కల్పిస్తున్నాయి.

రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులు కేవలం పుస్తకాలకే పరిమితం కాకుండా ప్రజల జీవితాల్లో అమలయ్యేలా చేసే ప్రధాన సాధనమే రిట్లు (Writs). అందుకే భారత న్యాయవ్యవస్థలో ఇవి అత్యంత ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్న రాజ్యాంగ పరిరక్షణ సాధనాలుగా గుర్తింపు పొందాయి.